WARMIA -kraina historyczna w obecnym województwie warmińsko-mazurskim. Nazwę wzięła od pruskiego plemienia Warmów. Barwy historycznej Warmii to czerwień i biel. Powierzchnia Warmii – 4249 km^(2).Terytorium i wewnętrzny podział administracyjny Warmii do 1772 Terytorium zamieszkiwane przez Warmów znajdowało się nad Zalewem Wiœlanym (Równina Warmińska) i sięgało na południe od Braniewa do Lidzbarka Warmińskiego. Prawdopodobnie głownym grodem Warmów była Orneta – w miejscu starego grodziszcza pruskiego Krzyżacy założyli nowe miasto. Na mocy decyzji papieża Innocentego IV z 1243 r. w kraju podbijanym przez Krzyżaków powstały cztery diecezje: chełmińska, pomezańska, warmińska i sambijska. Diecezja warmińska była ok. trzykrotnie większa od dominium i obejmowała teren po wielkie jeziora mazurskie na wschodzie i Pregołę na północy. Terytorium dominium (państewka) warmińskiego przypominało kształtem trójkšt o nieregularnych bokach ze œciętym wierzchołkiem opierajšcym się o Zalew Wiœlany. W dużym uproszczeniu granice Warmii wyznaczajš nad Zalewem Wiœlanym Frombork i Braniewo. Od Braniewa granica biegła nieco za Reszel, dalej za Biskupiec, obok Butryn, GryŸlin, Gietrzwałdu, Ornety do Fromborka. Wszystkie wymienione miejscowoœci znajdujš się na terenie Warmii. Granice Warmii ustalono w 1375 r. i przetrwały – z niewielkimi modyfikacjami – do końca jej samodzielnoœci, czyli do zaboru jej przez Prusy w 1772. Pierwszy biskup warmiński Anzelm z częœci dominium wydzielił trzeciš częœć (œrodkowš) na utrzymanie kapituły katedralnej, na Warmii kapituła katedralna nazywana jest też kapitułš warmińskš. Kapituła warmińska utworzona w 1260 r., poczštkowo miała siedzibę w Braniewie, a póŸniej we Fromborku. Siedzibš biskupów było poczštkowo Braniewo w latach 1280-1340, krótko Orneta w latach 1340-1350 i od 1350 Lidzbark Warmiński. Na terenie dominium warmińskiego ukształtował się podział na 10 komornictw (odpowiednik prokuratorii). Na utrzymanie kapituły warmińskiej wyznaczono trzy komornictwa: olsztyńskie (powstało w 1346 r.), a pienieżnieńskie i fromborskie powstały w czasie rzšdów biskupa Henryka Fleminga. W dyspozycji biskupa było ich siedem: braniewskie, orneckie, dobromiejskie, barczewskie, reszelskie, jeziorańskie i lidzbarskie. Prawie wszystkie siedziby komornictw były siedzibami archiprezbiteratów, za wyjštkiem Olsztyna i Barczewa.Warmia w strukturze państwa krzyżackiego i Prus Królewskich Granice diecezji warmińskiej oraz wydzielonego z niej dominium kształtowały się etapami, w miarę zdobywania terenów zamieszkałych przez Prusów. Do zatargów dochodziło między biskupami warmińskimi, a wielkimi mistrzami krzyżackimi jeœli chodziło o granice dominium biskupiego. W sporach tych biskupi musieli ustępować wielkim mistrzom. Spór między biskupem Janem Stryprockiem, a wielkim mistrzem Winrychem von Kniprode rozstrzygał w 1375 r. sšd rozjemczy, którego wyrok zatwierdził papież Grzegorz IX. W wyniku tego sporu Warmia utraciła znaczne tereny w okolicach Reszla. Warmia w ramach państwa krzyżackiego posiadała samodzielnoœć gospodarczš i korzystała z ochrony militarnej Zakonu. W czasie wojny polsko-krzyżackiej w latach 1409-1411 z terenu Warmii wystawione zostały trzy choršgwie: biskupia, kapitulna i miasta Braniewa. Choršgwiami z terenu Warmii przypuszczalnie dowodzili wójtowie – biskupi i kapitulny. W bitwie pod Grunwaldem z Warmii brało udział ok. 1000 zbrojnych. Warmia po II pokoju toruńskim w 1466 r. weszła w skład Polski wraz z Prusami Królewskimi. Warmia zachowała pewnš autonomię, a biskupi warmińscy z kapitułš katedralnš byli tu wyłšcznymi gospodarzami œwieckimi. Warmia w tym okresie miała lepsze warunki rozwoju gospodarczego i większš swobodę w zarzšdzaniu gospodarkš niż w okresie krzyżackim. Znalazło to odzwierciedlenie w rozwoju kultury, sztuki i oœwiaty. Biskupi warmińscy zasiadali w senacie Rzeczypospolitej, a od 1508 r. byli także prezesami ziem pruskich. Z tej racji zwoływali sejmiki generalne Prus Królewskich.Warmia po 1772 Warmia po I rozbiorze Polski włšczona została do Królestwa Pruskiego i znalazła się w jego prowincji Prusy Wschodnie. Nastšpiła sekularyzacja Warmii, której terytorium podzielono poczštkowo na dwa powiaty; braniewski i lidzbarski. Powiaty te należały do rejencji w Królewcu. Warmia ze względu na swojš odrębnoœć wyznaniowš długo odróżniała się od pozostałej częœci Prus. 11 lipca 1920 na Warmii odbył się plebiscyt, w którym mieszkańcy mieli się opowiedzieć za przynależnoœciš państwowš. Tylko cztery wsie opowiedziały się za Polskš. Tradycje katolickie Warmii zachowały się w wyglšdzie wsi i miasteczek (np. kapliczki przydrożne) oraz w obyczajach. Historyczna odrębnoœć Warmii została też uszanowana w nazwie województwa warmińsko-mazurskiego. .